Diş gıcırdatma (bruksizm): nedenleri, belirtileri ve tedavisi

Bruksizm nedir?

2018'de yayımlanan uluslararası uzlaşı raporu bruksizmi iki ayrı başlıkta tanımlar: uykuda ortaya çıkan çiğneme kası aktivitesi (uyku bruksizmi) ve uyanıkken dişlerin tekrarlayan ya da sürekli temas ettirilmesi, sıkılması veya çenenin itilmesi (uyanıklık bruksizmi).

Aynı rapora göre başka bir sağlık sorunu olmayan kişilerde bruksizm tek başına bir hastalık sayılmaz; dişlerde aşınma veya çene kaslarında ağrı gibi bazı sonuçlar için risk etkeni olabilen bir davranış olarak ele alınır. Bu nedenle değerlendirme, gıcırdatmanın varlığından çok yol açtığı etkilere odaklanır.

Ne kadar yaygın?

Yetişkinlerdeki çalışmaları inceleyen 2013 tarihli sistematik derlemede, kişilerin kendi beyanına dayanan araştırmalarda uyanıklık bruksizmi %22–31, sık uyku bruksizmi ise yaklaşık %13 oranında bildirilmiştir. Derleme, bruksizmin kadın ve erkekte benzer görüldüğünü, ileri yaşta ise azaldığını aktarır.

Yazarlar bu rakamların yöntemsel sınırlılıklar nedeniyle temkinle yorumlanması gerektiğini vurgular: Uykuda diş gıcırdatan birçok kişi bunun farkında değildir ve durumu çoğu zaman eşi veya diş hekimi fark eder.

Belirtiler

NHS, çenedeki ağrının zamanla çene eklemi rahatsızlığına (temporomandibular bozukluk, TME) dönüşebileceğini belirtir.

• Sabahları çene, yüz veya şakak bölgesinde ağrı ya da yorgunluk
• Aşınmış, düzleşmiş, çatlamış veya kırılmış dişler
• Artan diş hassasiyeti
• Baş ağrısı veya kulak ağrısı
• Uykunun bölünmesi; eşin gece gıcırdatma sesini fark etmesi

Nedenleri ve tetikleyiciler

Kesin neden her zaman bilinmez. NHS'e göre en sık ilişkilendirilen etkenler stres ve kaygıdır. Horlama ve uyku apnesi gibi uyku sorunları, uyku, depresyon veya kaygı için kullanılan bazı ilaçlar, sigara ve fazla alkol ya da kafein tüketimi de bruksizmle bağlantılı bulunmuştur.

Uyku apnesi belirtileri (yüksek sesli horlama, uykuda nefes durması, gündüz aşırı uyku hâli) varsa değerlendirmenin bir hekimle birlikte yapılması önemlidir.

Tedavi seçenekleri: gece plağı ne işe yarar?

Her bruksizm tedavi gerektirmez. Dişlerde hasar, hassasiyet veya çene ağrısı varsa diş hekimi, ağız ölçüsü ya da tarama ile hazırlanan ve geceleri takılan kişiye özel bir plak (splint) önerebilir. Plağın temel amacı dişleri aşınmaya karşı korumaktır.

2007 tarihli Cochrane derlemesi, oklüzal splintlerin uyku bruksizminin kendisini azalttığını söylemek için yeterli kanıt bulunmadığını, ancak diş aşınması açısından fayda sağlayabileceğini bildirir. Bu nedenle plak çoğu zaman stres yönetimi ve uyku düzeni gibi önlemlerle birlikte kullanılır.

Bruksizmi olan kişilerde dolgu, zirkonyum kaplama, lamina veya implant gibi tedaviler planlanırken diş hekimi çiğneme kuvvetlerini dikkate alır ve gerekirse tedavi sonrasında koruyucu plak önerir.

Günlük hayatta neler yapılabilir?

NHS, ağrı veya şişlik için kısa süreli ağrı kesici ya da bezle sarılmış buz uygulamasını önerir. Stres, kaygı veya uyku sorunu gibi altta yatan nedenler için aile hekimine başvurmak da yararlıdır.

• Nefes egzersizleri, düzenli egzersiz veya müzik gibi gevşeme yöntemleri
• Düzenli uyku saatleri; karanlık ve sessiz bir yatak odası
• Sigarayı bırakmak, alkol ve kafeini azaltmak
• Çene ağrılıyken sakız çiğnemekten ve sert yiyeceklerden kaçınmak
• Gün içinde dişlerin birbirine değip değmediğini fark etmek: dinlenme hâlinde dudaklar kapalı, dişler hafif aralık olmalıdır

Ne zaman diş hekimine gitmeli?

Dişlerinizde aşınma, kırık veya hassasiyet fark ettiyseniz, çene, yüz ya da kulak bölgesinde ağrınız varsa veya eşiniz uykuda diş gıcırdattığınızı söylüyorsa muayene olmanız önerilir. Çocuklarda diş gıcırdatma fark edildiğinde de diş hekimine danışılmalıdır.

Sık sorulan sorular